Horacy

Z encyklopediaksiazek
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

ur. 8 grudnia 65 p.n.e., Wenuzja, Apulia, Włochy

zm. 27 listopada 8 p.n.e., pod Rzymem, Włochy

Horacy.jpg

Quintus Horatius Flaccus. Poeta. Najwybitniejszy liryk starożytnego Rzymu. Urodził się jako syn wyzwoleńca. Był wszechstronnie wykształcony. Studiował w Rzymie, w 44 roku wyjechał na studia filozoficzne do Aten. Początkowo wybrał karierę wojskową, brał udział w wojnie domowej po stronie zabójcy Cezara, Brutusa. W stopniu trybuna wojskowego, uczestniczył w przegranej bitwie pod Filippi w 43 p.n.e. Z powodu przegranej bitwy majątek jego ojca uległ konfiskacie. Znużony wojnami domowymi z radością powitał cesarza Oktawiana Augusta. Korzystając z amnestii powrócił do Rzymu. Początkowo zarabiał jako pisarz kancelaryjny. Poezją zaczął się parać z biedy. Korzystając z poparcia Wergiliusza w 38 roku zwrócił na siebie uwagę bogatego protektora poetów Mecenasa (od jego nazwiska wzięła się nazwa sponsora kultury), którego przyjaźnią i poparciem cieszył się przez resztę życia. Dedykował mu swoje wiersze. W 33 roku otrzymał od niego posiadłość w Górach Sabińskich. Z czasem uzyskał też względy cesarza Oktawiana Augusta. Towarzyszył mu w bitwie pod Akcjum. Był epikurejczykiem. Przypisuje mu się słynną dewizę „carpe diem” (chwytaj życie, żyj chwilą). Sam siebie nazywał żartobliwie „wieprzem ze szkoły Epikura”. W jego twórczości można wyróżnić 3 okresy: lata 40-30, 30-23 i 23-8. W pierwszym okresie powstały „Epody” i „Satyry”, w drugim 3 księgi „Pieśni”, w trzecim ostatnia księga „Pieśni” i „Listy”. Początkowo wzorował się głównie na poezji greckiej: Alkajosa, Safony i Anakreonta. Program poetycki Horacego bliski był klasycznej poezji greckiej. Akcentował szczególną pozycję poety jako wychowawcy, jego wielką rolę w historii, nieśmiertelność osoby artysty i dzieła poetyckiego, a także przekonanie, że warunkiem koniecznym jest tu talent i „furor poeticus” (entuzjazm twórczy). Jego osiągnięcia artystyczne mają swe źródła zarówno w wielkim talencie, jak i w ciągłej refleksji nad własną poezją, oraz pracowitym studiowaniu wzorów. Uprawianym gatunkom poezji dopiero on nadał pełny kształt artystyczny. Niestrudzenie dążył do formalnej doskonałości. Również język jest niezwykle różnorodny, o bogatej skali tonów: od uroczystej modlitwy do mowy potocznej. Jego utwory są zwarte, dużo w nich ruchu i życia. Był przeciwnikiem wszelkich skrajności, wyznawcą zasady złotego środka. Również w poglądach filozoficznych zachowywał zawsze dużą samodzielność. Twórczość poety uznaje się za szczytowe osiągnięcie złotej rzymskiej epoki augustowskiej. Uznanie i podziw towarzyszyły mu już za życia, jakkolwiek spotykał się również z krytyką. W średniowieczu znany był głównie jako autora satyr. Jego pieśni odkrył Petrarka i odtąd przez całe wieki prawie sam reprezentował starożytną lirykę. Pod jego wpływem rozwijała się liryka renesansowa. „Ars Poetica” przez całe wieki była wyrocznią w sprawach poezji.

Spis treści

Zbiory Wierszy

„PIEŚNI” (Carmina, 23-13 p.n.e.). Późniejsi gramatycy nazywali je „odami”, sam autor pieśniami (carmen, melos). W 4 księgach. Wiersze liryczne o treści osobistej i politycznej, które przyniosły poecie nieśmiertelną sławę. Zbiór zawiera utwory o różnorodnej tematyce, pieśni poświęcone poszczególnym bogom i postaciom mitycznym oraz rozważaniom o sztuce poetyckiej (np. oda 32 księgi I, „Apostrofa do Liry”), utwory o akcentach patriotycznych i politycznych (tzw. ody rzymskie, pieśni adresowane do Oktawiana Augusta, np. oda 2 księgi I, aprobująca program polityczny cesarza) oraz pieśni nawiązujące do tematyki mitologicznej (np. wątki homeryckie), utwory o problemach filozoficzno-etycznych i sensie ludzkiego życia oraz pieśni bachiczne i miłosne. Wiele pieśni zawiera nuty osobistych rozterek i niepokojów życiowych poety, jak i akcenty bardziej optymistyczne, do których nawiązywali potem poeci renesansu i klasycyzmu. Np. oda 20 zamykająca księgę II, wyrażająca przekonanie o nieśmiertelności poetów i trwałości ich dzieł („ars longa, vita brevis” - sztuka trwa długo, życie krótko). W księdze IV, napisanej po kilkuletniej przerwie, pojawia się najwięcej tekstów, pisanych na zamówienie Oktawiana Augusta i jego dworu, skłaniającego poetę do opiewania czynów członków rodziny cesarskiej. Program poetycki Horacego znalazł szczególnie silny wyraz w ostatniej pieśni księgi III (oda 30, znana jako „Exegi Monumentum”), w której poeta przyzywa Melpomenę, aby obdarowała go delfickim wieńcem, a sam stwierdza, że wznosi sobie pomnik trwalszy od spiżu, który trwać będzie dopóty, dopóki ostanie się Rzym: „non omnis moriar” (nie wszystek umrę). Liryka miłosna obecna w Pieśniach ma postać zwięzłą i trafną, epigramatyczną. Jej bohaterami są obok postaci mitologicznych, min. Penelopa, także postacie epoki współczesnej poecie. W utworach tych dominuje nastrój pogody i dystansu, lecz od nuty namiętności miłosnych silniej pobrzmiewają tony refleksji nad przemijaniem, nad ulotnością ludzkiego życia, przeciwstawianego nieśmiertelnej sztuce. Wyznawał poeta filozofię rozsądku i umiaru (np. oda 31, księga I, ukochana pieśń Petrarki, w której zwraca się do Apollina z prośbą: „spraw, niech cieszę się tym, co mam”). Pieśni interpretowane dziś są przez historyków literatury jako zapis walki wewnętrznej poety: między postawą epikurejską i stoika, artysty poszukującego własnej drogi i skłaniającego się do wyboru spokoju ducha jako wartości najwyższej.

Tłumaczenia

  • Sebastian Petrycy (1609)
  • Ludwik Hieronim Morstin (1947)
  • Zygmunt Kubiak (1963)
  • Stefan Gołębiowski (1972)

Poematy

„SZTUKA POETYCKA” (Ars Poetica; De Arte Poetica, 18 p.n.e.). List adresowany do Pizonów, będący esejem o poezji i dramacie, napisany heksametrem dyktylicznym, w formie listu otwartego (nie ustalono, kto był jego formalnym adresatem, najprawdopodobniej towarzysz walki Gnejusz Pizon), omawiający problemy twórczości poetyckiej i teorię poetyki, który stał się najważniejszym tekstem formułującym zasady stylu klasycznego, czyli opartego na harmonii, znajomości tradycji i zachowywaniu wewnętrznego umiaru. Autor maluje krytyczny obraz rzymskiego życia literackiego, polemizuje z twórcami ulegającymi szaleństwu pisania bez samokontroli, podkreśla kształcącą funkcję poezji, stara się też określić odrębność poszczególnych rodzajów i gatunków literackich, min. liryki i dramatu. Nie daje jednak podręcznika pisania wierszy, raczej żartobliwie udziela rad poetom, opartych przede wszystkim na własnym doświadczeniu pisarskim. Poeta ma do spełnienia podwójną rolę: duchowego nauczyciela i przewodnika kształcącego poczucie smaku. Utwór uważany jest za testament Horacego, stanowił on podstawę podręczników poetyki europejskiej do początków XIX wieku. Kwintylian (ok. 35-96 n.e.) nazwał go „Ars Poetica”.

Tłumaczenia

  • Jacek Przybylski (1803)
  • Jan Czubek (1924)
  • Tadeusz Sinko (1939) - przekład prozą
  • Stefan Gołębiowski (1980)
  • Jan Sękowski (1988)
PWN
(2000)
ASPRA
(2010)
Horacy2.jpg Horacy1.jpg

Cytaty

  • „Aequam servare mentem” (Zachować równowagę duchową, „Pieśni” 2,3,1)
  • „Aurea mediocritas” (Złote umiarkowanie, „Pieśni” 2,10,5)
  • „Beatus ille qui procul negotiis” (Szczęśliwy, kto z dala od interesów, „Epody” 2,1)
  • „Bella matribus detestata” (Wojny, znienawidzone przez matki, „Pieśni” 1,1,24)
  • „Carpe diem” (Chwytaj dzień, „Pieśni” 1,11,8)
  • „Decies repetita placebit” ([Nawet] 10 razy powtórzone [jeszcze] się spodoba, „O Sztuce Poetyckiej” 365)
  • „Dimidium facti, qui coepit, habet” (Kto zaczął, już zrobił połowę)
  • „Dulce est desipere in loco” (Miło szaleć kiedy czas po temu, tytuł)
  • „Eheu, fugaces labuntur anni” (Niestety, szybko mijają lata, (skrót) „Pieśni” 2,14,1)
  • „Est modus in rebus” (W rzeczach jest miara, [tj. Są granice których przekraczać nie należy] „Satyry” 1,1,106)
  • „Exegi monumentum aere perennius” (Wzniosłem pomnik trwalszy od spiżu, „Pieśni” 3,30,1)
  • „Miscere utile dulci” (łączyć przyjemne z pożytecznym)
  • „Naturam expellas furca, tamen usque recurret” (Choćbyś naturę wypędzał widłami, ona zawsze powróci, „Listy” 1,10,24)
  • „Nihil est ab omni parte beatum” (Nie ma rzeczy pod każdym względem błogosławionej, „Pieśni” 2,16)
  • „Non omnis moriar” (Nie wszystek umrę, „Pieśni” 3,30,6)
  • „Odi profanum vulgus et arceo” (Nienawidzę nieoświeconego tłumu i unikam go, „Pieśni” 3,1,1)
  • „O imitatores, servum pecus” (O naśladowcy, trzodo niewolników, „Listy” 1,19,19)
  • „Pulvis et umbra sumus” (prochem i cieniem jesteśmy)
  • „Quid leges sine moribus” (cóż warte prawa bez obyczajów, „Pieśni” 24,35)
  • „Quid sit futurum cras, fuge quaerere” (nie pytaj co przyniesie jutro, „Pieśni” 1,9,13)
  • „Quot capita, tot sensus” (ile głów tyle opinii, [parafraza], „Satyry” 2,1,27)
  • „Semper avarus eget” (skąpiec zawsze cierpi niedostatek)

Źródła

  • „Słownik Pisarzy Antycznych” red. Anna Świderkówna
  • Janusz Termer „Leksykon Poetów”
  • Tomasz Miłkowski „Leksykon Dzieł i Tematów Literatury Powszechnej”
Osobiste
Przestrzenie nazw
Warianty
Działania
Nawigacja
Narzędzia